مقدمه

نظام تعليم و تربيت، موظف است از طريق تدارك زمينه‌هاي تربيت كامل، شايستگي‌هاي لازم براي تأمين سعادت و نيك‌بختي را در كودكان و نوجوانان ايجاد نمايد. منظور از اين نوع كوشش تربيتي آن است كه تمام استعدادهاي افراد در زمينه‌هاي گوناگون به شكل موزون و هماهنگ شكوفا شود. برنامه‌هاي رسمي و متداول در كلاس‌هاي درس و مدارس عمدتاً بر پرورش حافظه و به كار انداختن قواي ذهني شاگردان تأكيد مي‌نمايد و رشد جنبه‌هاي اجتماعي و عاطفي افراد به ويژه در دوره‌ي راهنمايي و سنين حساس بلوغ جسمي نوجوانان، مورد توجه جدي قرار نمي‌گيرد.

اغلب دروس رسمي فاصله‌ي زيادي با واقعيت‌هاي زندگي دارد، بنابراين شاگردان براي رويارويي با مسايل و مشكلات زندگي نمي‌توانند آمادگي‌هاي لازم و متناسب را از برنامه‌هاي رسمي مدارس، كسب نمايند. از سوي ديگر شاگردان بر مبناي سن شناسنامه‌اي طبقه‌بندي شده يا مي‌شوند و در كلاس‌هاي درس سازماندهي مي‌شوند و در نتيجه فرصت همكاري با شاگردان كوچك‌تر يا بزرگ‌تر در محيط‌هاي كلاسي از آنان سلب مي‌شود.

علايق و نيازهاي خاص شاگردان به رغم وجود تفاوت‌هاي فردي مورد توجه قرار نگرفته و فرصت لازم براي تمرين آموخته‌هاي نظري و درك رابطه‌ي بين اين آموزه‌ها با هم‌زيستي فراهم نمي‌شود.

با چه شيوه و با استفاده از چه ابزارهايي مي‌توان بستر مناسبي براي تحقق تربيت كامل و فرآيند يادگيري دانش‌آموزان فراهم نمود؟

انديشيدن در اين زمينه‌ها و تلاش براي پاسخگويي به چنين نيازهايي به پيدايش برنامه‌هايي تحت عنوان فعاليت‌هاي مكمل و فوق برنامه را در كنار برنامه‌هاي رسمي مدارس مي‌انجامد.

تعاريف

فعاليت مكمل:

فعاليتي است كه بر اساس درون مايه دروس يك موضوع يا چند موضوع درسي در زمينه‌ي آموزشي و پرورشي طراحي مي‌شود، اين فعاليت‌ها در راستاي عمق بخشي به برنامه‌هاي درسي طراحي مي‌گردد. فعاليت‌هاي مكمل در طول برنامه درسي بوده و موجب تعميق يادگيري مي‌شود.

فعاليت‌هاي فوق برنامه:

مجموعه فعاليت‌هايي سازمان يافته و پيش بيني شده‌اي است كه به منظور تثبيت، تعميق، آشنايي و كاركرد عملي در طول سال تحصيلي براي دانش‌آموزان در نظر گرفته مي‌شود تا به رشد و تعالي و شكوفايي استعدادها، مشاركت در برنامه‌هاي عملي كمك نمايد.( فضل خاني، 1384)

اوقات فراغت:

اوقات فراغت عبارت است از رهايي موقت از كار و اشتغالات رسمي زندگي و انجام فعاليت‌هايي كه مورد نظر و به دلخواه فرد هستند. فراغت به معني بيكاري و عدم انجام هرگونه كاري نيست، بلكه نوعي فعاليت را شامل مي‌شود كه حتي ممكن است مهم‌ترين و دشوارترين فعاليت‌ها به شمار آيد.(شرفي، 1375)

خلاقيت:

از خلاقيت تعاريف مبهمي شده است. ابراهام مزلو تعريف مي‌كند: ” خلاقيت توانايي بالقوه است كه از بدو تولد به همه‌ي انسان‌ها داده مي‌شود، ام اكثر آنان اين خصيصه را در دوران فرهنگ پذيري خود از دست مي‌دهند.“ (تورنس، 1372)

خلاقيت يعني اظهار وجود و استقلال طلبي و حفظ شخصيت انسان. (آمابلي، 1381)

پيشينه فعاليت‌هاي مكمل و فوق برنامه

در گذشته به دليل سادگي جوامع، جوانان براحتي قادر به توصيف هويت شخص خود بودند؛ ولي در حال حاضر و با پيچيده شدن جوامع، جوانان بيش از آنچه خود را محدود در يك فضاي جغرافيايي خاص كنند، خود را متعلق به يك فضاي جهاني مي‌دانند.

فعاليت‌هاي مكمل و فوق برنامه و غني سازي اوقات فراغت باعث مي‌شود دانش آموز محور فعاليت‌‌هاي يادگيري قرار گرفته و يادگيري از حالت ايستا به حالت فعال و پويا تبديل مي‌شود و نقش معلم به فراهم آوردنده فرصت آموزشي ارتقاء مي‌يابد. و يادگيري براي يادگيري، يادگيري براي زيستن، يادگيري براي باهم زيستن تحقق مي‌يابد.

اين برنامه‌ها مجموعه‌اي از تجارب، فعاليت‌ها و فرصت‌هايي است كه در درون كلاس درس يا خارج از كلاس و مدرسه طراحي مي‌شوند و اهدافي نظير رفع نارسايي‌هاي برنامه‌هاي درسي، غني‌سازي برنامه‌ها به منظور تعميق يادگيري، توجه به استعدادها، نيازها و علايق متفاوت شاگردان، كمك به پرورش توانايي‌هاي فردي آنان را دنبال مي‌كنند و به دگرگون ساختن محيط آموزشي و تبديل آن به محيط پر نشاط و پويا، مي‌انجامد. از سوي ديگر سبب آماده ساختن فراگيران براي ايفاي مناسب نقش‌ها و مسئوليت‌هاي شهروندي مي‌شود و مشاركت در توسعه‌ي مستمري موفقيت‌هاي زندگي را در پي دارد.

در صورتي كه اين برنامه‌ها با برنامه‌هاي درسي مربوط باشند انسجام و اثربخشي آن‌ها افزايش مي‌يابد، اما بدون اين ارتباط حجم برنامه‌ها وسيع مي‌شود بدون آن‌كه اهداف يكپارچه يادگيري به طور دقيق و كامل محقق شود.

اجراي مناسب برنامه‌هاي مكمل و فوق برنامه در سطح مدارس باعث پرورش متعادل توانايي‌هاي دانش‌آموزان در ابعاد مختلف جسمي، عقلاني، عاطفي و اجتماعي مي‌شود. برخي از توانايي‌هاي دانش‌آموزان را مي‌توان به شرح زير شمرد:

-           خويشتن‌داري،               - اتكاء به نفس،

-            دوستي و همكاري با ديگران، - توسعه‌ي عادات مطلوب،

-           احساس و قبول مسئوليت،    -كسب قابليت‌هاي رهبري و پيروي،     

-           احترام به قوانين و مقررات، - احترام به حقوق ديگران،

-           تمكين قضاوت و رأي اكثريت،  - گسترش علاقه‌هاي مفيد،

-           استفاده بهينه از اوقات فراغت، - تربيت صحيح ديني و انساني،

-           گسترش مهارت‌هاي مختلف زندگي در ابعاد فردي و اجتماعي.

اهداف فعاليت‌هاي مكمل و فوق برنامه

1- ديدگاه مدرسه محوري را ترويج مي‌كند و به سياست عدم تمركز در تهيه و تدوين فعاليت‌ها و برنامه‌ريزي درسي توجه مي‌كند.

2-  تعميق فرايند ياددهي- يادگيري در زندگي دانش‌آموزان مورد توجه قرار مي‌دهد.

3-  دست‌يابي به الگوهاي كاربردي به منظور تكميل محتواي برنامه‌هاي رسمي و تقويت آن را مورد تأكيد قرار مي‌دهد.

4-    به غني سازي برنامه درسي و اوقات فراغت دانش‌آموزان منجر مي‌شود.

5-    يادگيري را از مدرسه به خانواده و جامعه توسعه مي‌دهد.

6-    فرايند رشد اجتماعي دانش‌آموزان را تسهيل مي‌كند.

اصول طراحي فعاليت‌هاي مكمل و فوق برنامه

1- فعاليت‌ها، فرآيند محور بوده و طراح آن معلمان و دانش‌آموزان خواهند بود.

2-  فعاليت‌ها متناسب با ويژگي‌ها و نيازهاي جسمي، ذهني، اجتماعي، عاطفي دانش‌آموزان و مقتضيات محلي و منطقه‌اي تنظيم خواهد شد.

3-  فعاليت‌ها به گونه‌اي تنظيم شود كه بخشي از آموزش مستمر در سراسر زندگي باشد. ( فعاليت‌هاي مستمر و مرتبط و خودانگيخته)

4-    فعاليت‌ها براي رقابت سالم و انتخاب آزاد فرهنگ سازي كند.

5-  فراگيران از طريق مشاركت در فعاليت‌ها، فرآيند ياددهي- يادگيري را به شكل مطلوبي آغاز و ادامه خواهند داد.

6-  به فرصت‌هاي آموزش فردي و گروهي و تقويت روحيه‌ي خلاقيت و ابتكارات توجه شود.

7-  در اين فعاليت‌ها، بايد به تفاوت‌هاي فردي توجه شود تا در تطابق آن با علاقه و سليقه‌هاي گوناگون ميل و رغبت را در دانش‌آموزان ايجاد كند.

ويژگي‌هاي فعاليت‌هاي مكمل و فوق برنامه

1-   فعاليت‌ها از نظر زماني، مكاني، محتوا و روش انعطاف پذير مي‌باشند.

2-  فعاليت‌ها با توجه به نيازها و تفاوت‌هاي فردي دانش‌آموزان متنوع مي‌باشند.

3-    فعاليت‌ها بر آموزش غير مستقيم تأكيد مي‌كند.

4-    شركت دانش‌آموزان آزادانه و با اختيار خواهد بود.

5-  مكمل‌ها و فوق برنامه‌ها در فعاليت‌هاي روزانه پيش بيني مي‌شوند تا به توسعه و تعميق يادگيري از مدرسه به جامعه منتهي شوند.

6-    از روش‌هاي فعال يادگيري، مشاركتي و گروهي استفاده مي‌شود.

7-    به رشد جنبه‌هاي گوناگون شخصيت دانش‌آموزان توجه شود.

8-  فعاليت‌ها جنبه‌هاي نشاط و شادابي، تحرك و جنب و جوش را تقويت مي‌كند. به اين منظور بايد با فعاليت‌هاي تفريحي به منظور جلب مشاركت دانش‌آموزان همراه شود.

9-    فعاليت‌ها منجر به كاهش افت تحصيلي مي‌شود.

ارزش يا كاركرد فعاليت‌هاي فوق برنامه و اوقات فراغت

پيامبر اعظم (ص) مي‌فرمايد: دو نعمت است كه بسياري از مردم با آن‌ها آزموده مي‌شوند: فراغت و تندرستي.1

ارزش ها و كاركردهاي مختلفي براي فعاليت هايي كه دانش آموزان در فعاليت‌هاي فوق برنامه و اوقات فراغت انجام مي‌دهند وجود دارد كه به اختصار به آن اشاره مي‌شود:

الف) خلاقيت: تجربيات و تحقيقات نشان مي‌دهد كه بيشتر ابداعات و اختراعات، درزمان فراغت از افراد سر مي‌زند. دراين اوقات چون ذهن انسان از سيالي و رواني خاص برخوردار است و حالت الزام، محدوديت و احساس تكليف كمتري بر آن حاكم است، احتمال بروز خلاقيت و ابتكار افزايش مي‌يابد، ضمن اين كه بايد توجه داشت كه افراد خلاق از وقت خود استفاده بهينه‌اي مي‌كنند.

ب) اصلاح رفتار و تعالي شخصيت: اين اوقات، فرصت بسيار خوبي است كه انسان خودكاوي كند و با مرور تجارب گذشته و برجسته نمودن نكات مثبت و منفي به اصلاح رفتارهاي اشتباه خويش بپردازد و از اين طريق خود را در مسير تكامل و تعالي قراردهد. (سيف، 1382)

ج) رشد اجتماعي: فعاليت هاي گروهي كه در اوقات فراغت و فوق برنامه‌ها انجام مي‌گيرد، فرصت هاي بسيار خوبي براي رشد اجتماعي، دوست يابي و رهايي از احساس تنهايي و انزواي دانش آموزان مي‌باشد.

گروه‌هاي دانش‌آموزي بايد بر اساس استعداد و قابليت‌هاي متفاوت و در هر گدام از موضوعات و با مهارت‌هايي كه تبحر دارند، تشكيل شود. (لطف‌آبادي، 1372)

فعاليت‌هاي فوق برنامه همان طور كه از اسم و ماهيت آن مشخص است، نيازمند وجود روحيه‌ي داوطلبانه بوده و سطح مطلوبي از رشد اجتماعي و مسئوليت‌پذيري را مي‌طلبد. هر چقدر دانش‌آموزان بيشتر داوطلب شركت در فعاليت‌هاي فوق برنامه باشند، بيانگر رشد اجتماعي است. رونق فعاليت‌هاي فوق برنامه با امكانات و تجهيزات مدرسه امكان‌پذير نيست، بلكه آن چه منجر به رونق و باروري فعاليت‌هاي فوق برنامه مي‌شود، ميزان داوطلبانه‌بودن اين دسته از فعاليت‌هاست و زماني كه ميل و رغبت دانش‌آموزان با رشد اجتماعي آنان تلفيق شود، فعاليت‌هاي فوق برنامه داراي عملكرد بالايي خواهد بود. براين اساس با ميزان و چگونگي مشاركت دانش‌آموزان در فعاليت‌هاي فوق برنامه مي‌توان سطح مسئوليت‌پذيري رشد اجتماعي آنان را مورد سنجش و ارزيابي قرار داد. (سلطاني، 1383)

مدرسه كانون نوسازي ايمان در زندگي و فرهنگ سازي عقل، مسائل اجتماعي، مسائل اعتقادي و ...  براي دانش آموزان است و آموزش و پرورش نيز بايد متناسب با اين اهداف باشد و نبايد منفعل عمل كند.  البته امكانات نيز شرط اساسي در اين ميان نيز معلم انسان هادي است و اين عوامل در تعميم و تربيت شرط اساسي و مهم به حساب مي‌آيد. (بال، 1373)

در بندهايي از توصيه نامه‌ي مربوط به مقام و منزلت معلم كه در تاريخ 5 اكتبر 1966 در شهر پاريس و پس از كنفرانس بين المللي ويژه مقام و منزلت معلم تهيه شده، آمده است: ” تمرين و ممارست تدريس و اداره كردن فعاليت‌هاي فوق برنامه دانش‌آموزان زير نظر و هدايت و راهنمائي معلمين باتجربه. ( بند20)

علي‌رغم وجود فرهنگ مشترك ايراني در اقصي نقاط كشور، اما به دليل وجود خرده فرهنگ‌هاي مختلف در شهرها و مناطق مختلف كشور برنامه‌ريزي براي اوقات فراغت جوانان اين مناطق بايد مختلف باشد به عنوان مثال تفكر گذران اوقات فراغت در ميان جوانان شمال كشور با جوانان منطقه فلات مركزي متفاوت است. (شعاري نژاد، 1377)

نتيجه گيري

با توجه به اهميت فعاليت‌هاي مكمل و فوق برنامه در بروز استعدادها و ايجاد انگيزه و خلاقيت و بهبود كيفيت آموزش و پرورش و يادگيري فعال و تربيت نسلي سالم و كارآمد و پيشگيري از انواع جرايم نوجوانان و جوانان، برنامه ريزان  آموزش و پرورش مي‌بايست فعاليت‌هاي مكمل و فوق برنامه با موضوعات متنوع و در زمينه‌هاي مختلف با توجه به شرايط زمان و مكان را براي دانش‌آموزان در نظر بگيرند تا دانش‌آموزان با توجه به علايق و استعدادهاي خود به صورت داوطلبانه و آزاد و شهريه‌ي مناسب در اين نوع از فعاليت‌ها شركت نمايند.

برنامه‌ريزي براي اوقات فراغت جوانان با در نظر گرفتن سطح فرهنگي هر خانواده، منطقه، گروه سني و جنسي متفاوت است و  با توجه به اين كه برنامه‌ريزي براي اوقات فراغت يك علم است، اين برنامه‌ريزي‌ها بايد با استفاده از افراد مجرب، آموزش ديده، دانشگاهي و تيم‌هاي‌ علمي صورت گيرد.

مطالعات و تحقيقات نشان مي‌دهد اهم نيازهاي فراغتي جوانان به ترتيب شامل گردشگري، مشاركت‌هاي اجتماعي، فعاليت‌هاي ورزشي، هنري، فرهنگي، ديني، مطالعه و كتاب‌خواني، مهارت‌آموزي، آموزش زبان و آموزش رايانه است.

پيشنهادات

1- سعي شود از اوقات بعد از آموزش رسمي مدارس به نحو مطلوب و شايسته براي فعاليت‌هاي مكمل و فوق برنامه و اوقات فراغت برنامه ريزي گردد.

2- شركت دانش‌آموزان در فعاليت‌هاي مكمل و فوق برنامه بر اساس علاقه، استعداد و توانايي‌هاي آنان و با ميل و رغبت و آزادانه انجام گيرد.

3- از مربيان مجرب و متخصص در آموزش فعاليت‌هاي مكمل و فوق برنامه استفاده گردد.

4-   فعاليت‌هاي مكمل و فوق برنامه براي اولياء دانش‌آموزان توجيه گردد.

5- از تخصص اولياء دانش‌آموزان براي فعاليت‌هاي فوق برنامه و اوقات فراعت استفاده گردد.

6- مسابقات، بازديد، نمايش، كارهاي مشاركتي و گروهي و اردوهاي تفريحي و زيارتي و علمي براي دانش‌آموزان طراحي و برنامه ريزي گردد تا موجب انگيزش و خلاقيت و رشد اجتماعي، عاطفي و فرهنگي دانش‌آموز گردد.

7- مؤثرترين راه مقابله با تهاجم فرهنگي، پركردن اوقات فراغت نوجوانان و جوانان است كه بايد هم از نظر اقتصادي و مالي و هم از نظر فرهنگي و شرايط محلي و اجتماعي چاره‌اي اساسي براي آن انديشيده شود.

8- فعاليت‌هاي فوق برنامه بستر مناسبي براي تحقق جنبش نرم‌افزاري و توليد علم مي‌باشد، پس با گنجاندن برنامه‌هاي پژوهشي و خلاق در اين فعاليت‌ها سعي در انجام اين مهم گردد.

9- فعاليت‌هاي فوق برنامه بهترين زمينه جهت همدلي، اتحاد ملي و انسجام اسلامي است، پس با گسترش روز افزون اين فعاليت‌ها و امكان بهره‌گيري تمام جوانان از فعاليت‌ها در تحقق اين مهم بكوشيم.

منابع و مآخذ

1- آمابلي، تراز(1381). خلاقيت شكوفائي. چاپ سوم. ترجمه: قاسم زاده، حسن؛ عظميي، پروين.

2-  بال، ساموئل.( 1373). انگيزش در آموزش و پرورش. ترجمه: مسدد، سيدعلي اصغر. چاپ اول. انتشارات دانشگاه شيراز.

3- تورنس، سئي پال.(1372). استعدادها و مهارت‌هاي خلاقيت و راه‌هاي آزمون و پرورش. ترجمه: قاسم زاده، حسن. تهران: انتشارات نشر دنياي نو.

4- جي، كارتلج و جي، اف، ميلبرن .(1372). آموزش مهارت‌هاي اجتماعي كودكان. ترجمه: نظري نژاد، محمدحسين. مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوي.

5- سبزواري، محمدتقي(مترجم)( 2007). توصيه نامه يونسكو مربوط به مقام و منزلت معلم(1966).

6-  سلطاني، ايرج.(1383). ارائه الگوي پوياي ارزيابي رشد اجتماعي و مسئوليت پذيري دانش‌آموزان. فصلنامه مديريت در آموزش و پرورش. دوره دهم.

7- سيف، علي اكبر.( 1382(. روانشناسي پرورشي. چاپ نهم. تهران: انتشارات آگاه..

8- شرفي، محمدرضا.(1375). بهره‌گيري نسل جوان از اوقات فراغت. تهران: نشريه رهنما.

9- شعاري نژاد، علي اكبر.(1377). نقش فعاليت‌هاي فوق برنامه در تربيت نوجوان. تهران: انتشارات اطلاعات.

10-  فضل خاني، منوچهر؛ مظفري، عباسعلي؛ يوسفي، جمشيد؛ گلچين، منيژه(1384). راهنماي تهيه و تدوين فعاليت‌هاي مكمل و فوق برنامه. چاپ چهارم. تهران: مؤسسه فرهنگي منادي تربيت.

11-  لطف‌آبادي، حسين.(1372). مقدمه‌اي بر كتاب آموزش مهارت‌هاي اجتماعي كودكان. مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوي.